Farabi’nin Bilime Katkıları:

İslam’da Rönesans Devrini Açan Büyük Türk – İslam Düşünürü FARABİ (870-950) İslam disiplini içinde yetişmiş Türk düşünürlerinin en büyüğü olan Farabi, 870 yılında Türk asıllı bir kale komutanının oğlu olarak Maveraünnehir‘in Farab kentinde doğdu. Aristoteles mantığıma dayanan usçu bir metafizik oluşturmuştur. Amacı, Aristoteles’i biraz da Plotinos‘un yardımıyla, İslam diniyle uzlaştırmaktı. İslam felsefe geleneğinde “ilk öğretmen” sayılan Aristoteles’den sonra “ikinci öğretmen” olarak anılır.




Önceleri Türkistan’da kadılık yaptı, sonra kendisini büsbütün felsefeye verdi. Anadili olan Türkçe kadar Arapça, Farsça. Süryanice ve Yunancayı da biliyordu. Aynı zamanda hekim ve müzisyendi. Yüzden fazla kitap yazmış, Aristoteles. Platon, Zenon, Platinos gibi Yunan düşünürlerini yorumlamış, onların görüşlerine kendi görüşlerini katmıştır. İbni Sina ve İbni Rüşd onun manevi öğrencileridir.

Farabi’ye göre felsefenin amacı, varlıkları var olma özellikleri bakımından bilebilmek ve varlığın ilk nedenlerine (illet-i ula) ulaşmaktı. Felsefe yoluyla bütün varlıkların bilgisine ulaşan insan böylece, bir ölçüde tanrıya benzemiş olurdu. Bilimin üç kaynağı duyu, us (akıl) ve düşünmeydi (nazar) ama her türlü araştırma mantığa dayanmalıydı.

Farabi’ye göre mantığın özü olan kanıtlama, (burhan) yalnızca gerçeği bulmak için bir yol değil, aynı zamanda gerçeğin kendisiydi. Gerçek bilgi, ancak zorunluluk ilkesine dayak bir kanıtlamanın ürünü olabilirdi.

Farabi İslam felsefesine mantığı getirmekle kalmamış, bu felsefenin kapılarını ilk açan da kendisi olmuştur. 0, metafiziğe mantık yoluyla ulaşmış, İslam diniyle felsefe arasında sıkı bir ilişki kurmuştur.

Farabi, insan hareketlerinde ne övgü ve ne de sitem görevi yapan bir sistemin bulunduğunu söyler. Mutluluğa İyi ve Övülecek hareketler yaparak erişilebilir. İnsan iyi harekette özgürdür. Bu, yeteneğe dönüşebilen potansiyel bir ayırıcı niteliktir.

Farabi, “hareketin zamanını, hareketin yerini hesaba katmak, hareketi gerçekleştiren kişiliği, onun amaçlarını, niyetini dikkate almak, bütün bu şartlarla birleşimde araç ve hareketi kullanmak” gerektiğini söyler, övülecek hareketleri gerçekleştirmeye uygun en önemli spesifik nitelikler, sert bir kararlılık ve doğru belirlemedir. Doğru belirleme, insanın algılayabileceği bilgiyi verir.

Farabi’nin dürüst devlet ve bilgili yönetici teorisinin idealist temeli vardı. Bu, erken ortaçağ döneminin sosyolojik ve ahlaki düşüncesinde ileri bir adımdı. Farabi, bu düşüncelere engel olan her şeyi eleştiriyordu. Filozof, hırsla toplumun ruhsal gücünü yıkan, insanların hırs ve yağmacılığında temellenip, kendi devletini kuran feodal yöneticilerin despotluğuna karşı çıktı.

Onun fikrine göre; böyle despot bir devlet, cahil, kaba ve namussuz insanları hırsı yoluyla yönetir. Onlar sadece zenginlik, hâkimiyet ve zevke değer verirler. Böyle insanlar dini düşünceler yoluyla geri kalan halk üzerinde egemenlik kurmayı denerler. Adaletin yıkıldığı namussuz devlette tiran idaresi kurulur, bilimler ve felsefi düşünceler söner, obskurantizm (bilgiyi tekeline almak ve insanların ona ulaşmalarına engel olmak eylemi) kaçınılmaz olarak zafer kazanır. Farabi, kötünün eninde sonunda ezileceğini ve dünyada iyi başlangıçların galip geleceğine inanıyordu.

Küçüklü büyüklü yüze yakın kitap yazan Farabi’nin yapıtlarından bir bölümü İbranice ve Latince başta olmak üzere birçok dile çevrildi. Onun önemli yapıtlarından bazıları şunlardır:

İhsau’l-Ulum (ilimlerin sayımı), es-Siyasetü’l Medeniye, el-Medinetü’l Fazıla, Risale fi lsbati’l Müfarekat, Telhisi Nevamisi Eflatun (Eflatun Kanunlarının özeti)…

Farabi, 950 yılında Şam’da vefat etmiştir.

FARABİ’DEN ÖZLÜ SÖZLER:

  • Bir eylemin ahlâklı olduğunu bilip de ona uygun davranmayan kişi, o eylemin ahlâklı olduğunu bilmeden ahlâklı davranan kişiden daha üstündür.
  • Erdemlerin en büyüğü bilimdir.
  • Hiçbir şey kendi kendinin nedeni olamaz, çünkü nedenin kendisi oluşandan öncedir.
  • Hiçbir şey kendiliğinden yok olmaz, böyle olsaydı var olmazdı.
  • İyi bir insan öldüğünde ona ağlamayın. Asıl onu kaybeden topluma ağlayın.
  • İnsan bazen bir tesadüfle güzel işler yapar. Bazen de bu güzel işleri isteyerek değil, herhangi bir baskı altında yapmış olur. Böylece yapılan işler mutluluk getirmez. ‘
  • Önce doğruyu bilmek gerekir. Doğru bilinirse yanlış da bilinir ama önce yanlış bilinirse doğruya ulaşılamaz
  • Sevginin kurduğu devleti adalet devam ettirir.
  • Uzun konuşanı kısa dinlemek lazım.
  • Yalancı bilge, kalp akçe gibidir.