1) Dünyanın Şekli (Enlem Etkisi): Dünya küresel bir şekle sahip olduğundan güneş ışınları her yere aynı açı ile gelmez. Ekvator çevresi Dünyanın şekline bağlı olarak genellikle güneş ışınlarını dik ve dike yakın açılarla alır. Ancak Ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı daralır ve alınan enerji miktarı düşer. Sonuç olarak Ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık değerleri giderek azalır. Bu duruma enlem etkisi denir.

Sıcaklık dağılımında büyük etkiye sahip olan enlem etkisi kutuplara yaklaşıldıkça etkisini daha şiddetli olarak gösterir. Ancak enlem etkisi her zaman sabit bir değişken değildir. Bu olayı bozan bazı durumlar vardır. Aşağıda enlem sıcaklık ilişkisine örnekler verilmiştir.




  • Ekvatorda sıcaklığın, kutuplardan yüksek olması
  • Antalya’nın Sinop’tan daha sıcak olması
  • Ekvatora yakın denizlerde tuzluluk oranının fazla olması
  • Kalıcı kar sınırının Ekvatordan kutuplara gidildikçe azalması

Not: Yıl içinde güneş ışınlarının geliş açısı sürekli değiştiği için sabit bir cismin gölge boyu, yıl boyunca değişime uğrar.

2) Yaşanan Mevsim (Yıllık Hareket): Dünyanın eksen eğikliğinin bir sonucu olarak her mevsimde güneş ışınlarının geliş açısı değişime uğrar. Bu durum sıcaklık üzerinde önemli bir etkendir.

3)Dünyanın Günlük Hareketi: Dünyanın dönüşü ve şekli nedeniyle gün içinde güneş ışınları farklı açılarla gelmektedir. Sabah ve akşam saatlerinde eğik açıyla gelen güneş ışınları öğle vakti en dik açıya ulaşırlar. Bunun sonucunda günlük sıcaklık farkları oluşur.

4)Bakı ve Eğim: Yeryüzünün eğim koşulları ile güneşe dönük olma durumu (bakı) sıcaklık üzerinde doğrudan etkilidir. Kuzey Yarımkürede güney yamaçların daha sıcak olması bakı etkisinin bir sonucudur.

Bakı yönünde;

  • Kalıcı kar sınırı, orman üst sınırı, tarım üst sınırı daha yüksekten geçer.
  • Nüfus daha fazladır.
  • Tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi daha kısadır.

Not1: Dünyanın kendi çevresindeki dönüşüne bağlı olarak güneş ışınlarının gün içindeki geliş açıları da değişime uğrar. Güneş ışınları en dik açıyla öğle vaktinde yeryüzüne ulaşır.

Not2: Güneşe bakan yamaçlar güneş enerjisinden daha fazla yararlanmaktadır. Ayrıca yer şekillerinin eğim değerleri ve yönleri de sıcaklık üzerinde etkilidir.

Not3: Dönenceler arasındaki bölgede bakı yönü değişkendir.