FATİMİLER: Ebu Muhammed Ubeydullah tarafından 909’da Tunus’ta kurulan Fatimiler, soylarını peygamberimizin kızı Hz. Fatma’ya dayandırmışlardır. Mısır, Suriye, Filistin, Hicaz ve Yemen’e hakim olmuşlar ancak, Kudüs’ü Haçlılara kaptırmışlardır. Şii bir devlet olan Fatimiler kendi hükümdarlarını halife saymış, böylece İslam dünyasında siyasi birliği bozmuşlardır. Fatimileri 1171’de Selahaddin Eyyübi yıkmıştır.

MOĞOL İSTİLASI VE SONRASI (XIII – XIX. YÜZYILLARDA TÜRK DÜNYASI)

CENGİZ VE MOĞOL DEVLETİ: Türkler’in Tunguz adını verdiği Moğol kabilelerini birleştirilen Temuçin (Cengiz) tarafından kurulmuştur.(1196) Cengiz Han döneminde Çin, Kuzey Hindistan, Moğolistan, Orta Asya, Ön Asya ve Doğu Avrupa Moğol hakimiyetine alınmıştır.

MOĞOL DEVLETİNİN PARÇALANMASI VE MOĞOL TÜRK DEVLETLERİ

Cengiz Han ölmeden önce ülkeyi oğulları arasında paylaştırmıştır. Cengiz’in 1227’de ölmesinden sonra imparatorluk topraklarında dört farklı devlet ortaya çıkmıştır. Bunlar: Çin’de Kubilay Hanlığı (1280 – 1368) Türkistan’da Çağatay Hanlığı (1227 – 1369) Hazar’ın kuzeyinde Altın Orda Devleti (1227 – 1502) ve İran’da İlhanlI Devleti’dir. (1256 -1336)

  • Çin’de kurulan Kubilay Hanlığı zamanla Çinlileşirken, Çağatay, Altın Orda ve İlhanlı devletleri Müslüman olmuş ve Türkleşmişlerdir.
  • Moğolların Türkleşmesi’nde Türkleşin çoğunlukta oldukları bir coğrafyada yaşamaları ve Türk kültüründen etkilenmeleri büyük rol oynamıştır.

Moğollar kuvvet ve istilaya dayanan bir dünya hâkimiyetini hedeflediklerinden uygarlık alanında önemli bir gelişme gösterememiş, bu alanda özellikle Türk’lerin etkisi altında kalmışlardır.

TİMURLULAR: Çağatay Hanlığı’nda bir bey olan Timur ülkedeki karışıklıklardan yararlanıp bağımsızlığını ilan etmiş, bütün Çağatay ülkesine hâkim olmuş ve 1369 yılında “emir” ilan edilmiştir. Timur döneminde Iran, Kafkasya, Azerbaycan ve Hindistan’ın bir bölümü alınmıştır. Timur’un Altın Orda üzerine çıktığı sefer bu devletin parçalanmasına ve Rusların güçlenmesine neden olmuştur.

Çin üzerine bir sefere çıkmayı düşünen Timur, Osmanlı’nın güçlenmesini istemediğinden Anadolu seferine çıkmış, bu seferde Yıldırım Bayezıt’la yaptığı Ankara Savaşı’nı kazanmıştır. Bu savaş sonunda Osmanlı yıkılma tehkilesiyle karşılaşmış, bu da Bizans’ın ömrünü uzatmıştır.

Timur’un ölümünden sonra hanedan içi mücadelelerle zayıflayan bu devleti 1507 yılında Özbekler yıkmıştır. Timurlular kültür ve medeniyet alanında gelişme göstermiştir. Aynı zamanda hükümdar olan Uluğ Bey ve Hüseyin Baykara bilim ve sanatın gelişmesine önemli katkılar sağlamışlardır. Ali Şir Nevai Türkçe’nin Farsça’dan daha zengin olduğunu ispatlamak amacıyla Muhakemetü’l Lugateyn adlı eserini bu dönemde hazırlamıştır.

TİMURLULAR’DAN SONRAKİ GELİŞMELER

Altın Orda Devleti’nin parçalanmasından sonra Karadeniz’in kuzeyinde Kırım, Ejderhan, Kazan, Kasım, Küçüm ve Nogay hanlıkları kurulmuştur.

TÜRKİSTAN, HİNDİSTAN VE İRAN’DAKİ GELİŞMELER

Hazar Denizi’nin kuzeyinde Şeybaniler, İran’da Safeviler (Osmanlı Devleti’yle uzun süren hâkimiyet mücadelesi yapmışlardır. 1502-1736), Hindistan’da Delhi Türk Sultanlığı, Babürlüler (1226-1858, Taç Mahal ve Babürname en önemli eserleridir.) Türkistan’da Özbek hanlıkları, Kazakhanlıkları, Sayan-Altay Türkleri, Kırgızlar, Yaka Türkmenleri, Kaşgar Hanlığı ve Azerbaycan hanlıkları yaşamışlardır.