Doğruyu bulmak bütün bilimlerin amacıdır. Birçok bilimin de kendine özgü yöntemleri vardır.

Yöntem: Bilimlerin izlediği yola, amaca ulaşmamızı sağlayan yola yöntem (metod) denir. Bütün bilimlerin kullandığı temel yöntem Akıl yürütmedir.

Akıl Yürütme Yöntemleri Şunlardır;

  • Tümevarım: Tek tek olaylardan hareket ile genel sonuçlara gitmedir. Özelden genel sonuçlara ulaşmadır.
  • Tümdengelim: Genel olay ve durumlardan, özel durumlar hakkında sonuç çıkarmaktır.
  • Analoji: özel olaylardan, özel sonuç çıkarmaktır.

Genellikle psikoloji bilimi kullanır.

I. BETİMSEL YÖNTEMLER

Bu yöntemler incelenen kişinin, olayın, ilişkinin tasvirini yapar. Betimsel yöntemler şunlardır:

a.Tarama Yöntemi: Doğrudan gözlenebilecek davranışların bulunmadığı zaman kullanılan yöntemdir. Tarama yöntemi sorulara dayalı bilgi toplama yöntemidir. Tarama yönteminde en çok test ve anketlerden yararlanılır.

  • Testler: Zeka, yetenek, ilgi, kişilik ve tutumları ölçmek için, önceden hazırlanan soru ve şekillerin hazırlanması ve çıkan sonuçların değerlendirilmesiyle ortaya çıkan bilgi toplama tekniğidir.
  • Anketler: Araştırılacak konu hakkında önceden hazırlanmış soruların ilgili kişilere sözlü yada yazılı olarak sorulup bilgi toplanmasıdır.

b.Gözlem Yöntemi: Bir olayı ve durumu tasvir etme yöntemidir. İkiye ayrılır:

  • Doğal Gözlem: Doğal ortamda ve herhangi bir müdahalede bulunulmadan yapılan gözlemdir, örneğin; trafik kazası, futbol maçı seyretmek gibi.
  • Sistematik Gözlem: Şartları araştırmacı tarafından oluşturulan ve araştırmacı tarafından değiştirilen gözlemdir. örneğin; televizyonun çocuklarda saldırgan davranışlara sebep olup olmadığının gözlenmesi. Bu gözlemin diğer ismi kontrollü gözlemdir.

c.Görüşme (Mülakat): Araştırmacının bilgi topladığı kişiyle konuşma yoluyla bilgi toplama tekniğidir. Görüşmeyi yapan araştırmacının, görüştüğü kişiye sorduğu sorular sonucunda bir yargıya varma yoludur. Klinik tedavilerde, rehberlik çalışmalarında sık kullanılır.

d.Olay inceleme (Vaka İnceleme): Bireyin bugünkü davranışlarına geçmiş yaşantılarının etkilerini öğrenmek için bireyin geçmişi hakkında bilgi toplama tekniğidir. Derinlemesine çok yönlü araştırmalarda kullanılır.

e.Biyografi: Genelde akıl hastanelerinde ve hapishanelerde kullanılan bir yöntemdir. Kişinin aile geçmişi, geçirdiği hastalıklar, okul-iş ve evlilik yaşamı vb. konularda ayrıntılı bilgileri içeren bir araştırma yöntemidir.

f.İçebakış (İç Gözlem): Bireyin kendi kendisini anlatmasına dayanan bir yöntemdir. Bu yöntemde bireylerin olaylar karşısında duygu, düşünce, beklenti ve hissettiklerini ortaya koymaları beklenir. Sübjektif bir yöntemdir.

II. DENEYSEL YÖNTEMLER

Deneysel yöntem laboratuvar ortamında ya da grup içindeki davranışları araştırmacı tarafından koşulların belirlenmesi sonucu incelenmesidir. Deneysel yöntem ile amaç, neden sonuç ilişkisini ortaya çıkarmaktır.

Deneysel yöntemde kullanılan temel kavramlar

  • Denek; üzerinde bilimsel çalışma yapılan organizmadır.
  • Değişken; Yaş, cinsiyet, zeka gibi deneyden deneye farklılık gösteren değerlerdir. Değişkenler ikiye ayrılır:

a Bağımsız Değişken; Araştırmacının denetimi altında değerleri değiştirilen ve araştırmada etkisi incelenen değişkendir. Örneğin; açlık, susuzluk.

Bağımsız Değişken – Araştırmanın Nedeni

b.Bağımlı Değişken; Araştırmacının denetiminde olmayan, bağımsız değişkene göre değer alan değişkendir. Örneğin; öğrenme, dikkat.

Bağımlı Değişken-Araştırmanın Sonucudur

Deney grubu: Bir grup üzerinde etkisi araştırılmak istenen bir değişkenin incelendiği, yani deneyin yapıldığı gruptur. Bağımsız değişkenin uygulandığı gruptur.

Kontrol grubu: Şartlarında değişiklik yapılmayan, deney grubuyla karşılaştırma yapmak amacıyla kullanılan gruptur.

III. İSTATİSTİKSEL YÖNTEMLER

Bu yöntem psikoloji biliminin araştırma sonuçlarını sayısal ve matematiksel veriler haline getirir. Ancak sayısal bilgiler tek başına anlam taşımaz bunların yorumlanması gerekir.

Korelasyon: iki puan dizisi, değişken veya ölçü arasındaki ilişkiyi gösteren istatistik yöntemidir, örneğin, başarı ile öğrenme arasındaki ilişki gibi. Korelasyon +1 ile -1 arasındadır.

a.Pozitif korelasyon: İki değişken arasındaki ilişki aynı anda artıp, aynı anda azalıyorsa buna pozitif korelasyon denir, örneğin; zeka düzeyi – arttıkça başarı da artar.

b.Negatif korelasyon: iki değişkenden biri artarken diğeri azalıyorsa yani aralarındaki ilişki ters orantılıysa buna negatif korelasyon denir, örneğin; gürültü – arttıkça öğrenme azalır.

Korelasyon katsayısı bütün durumlarda +1 ile -1 arasındadır. Korelasyon katsayısı ne derece sıfırdan +1’e veya -1’e doğru uzaklaşırsa, iki değişken arasındaki ilişki miktarı da o derece artar. Korelasyon katsayısı sıfıra yakın ise iki değişken arasında ilişkiden söz edilemez. örneğin, kimya bilgisi ile resim yapma arasındaki ilişki sıfıra (0) yakındır ve yok denecek seviyededir.