DÜNYA’DA İLK MEDENİYETLER VE YERLEŞİM ALANLARI: Dünya’da ilk büyük kent yerleşmeleri önemli akarsuların çevresinde sulama ve iklim koşullarının gelişmiş olduğu alanlarda ortaya çıkmıştır, özellikle Mısır ve Mezopotamya bunun en güzel örnekleridir.

Mısır Uygarlığı: Nil Nehri
Mezopotamya Uygarlığı: Dicle ve Fırat Irmakları
Hint Uygarlığı: Ganj ve indus Nehirleri
Çin Uygarlığı: Gökırmak (Yangze) ve Sarı ırmak çevresinde gelişmiştir.

Ayrıca ilk yerleşmeler orta kuşağın sıcak kesimlerinde kurulmuştur. Bütün uygarlıkların yerleşme kültürü farklı özellikler taşısa da birbirlerinden, çeşitli şekillerde etkilenmişlerdir.

YERLEŞMELERİN TARİHSEL SÜREÇTE DEĞİŞİMİ: İnsanoğlunun Dünya üzerindeki serüveni yaklaşık 2 milyon yıldır devam etmektedir. Bu uzun dönemde insanoğlunun yerleşim yerleri, teknolojik ve kültürel değişimine paralel biçimde evrim geçirmiştir. Mağara ve ağaç kovuklarından başlayan yerleşme süreci günümüzde gökdelenlere ve akıllı konutlara kadar uzanmıştır.

– Paleolitik Dönemde (Kaba taş çağı) insanoğlu mağara ve kaya sığınaklarında yaşamını kalabalık aile grupları şeklinde sürdürmüştür. Bu dönemde insanlar avcı ve toplayıcı yaşam sürdürmüştür. Ayrıca dönem sonlarında ateş kontrol altına alınmış ve mağara duvarlarına resimler yapılmıştır. Böylece ilk sanat etkinlikleri ortaya çıkmıştır. Ülkemizde bu döneme ait 212 yerleşim yeri bulunmaktadır. Ancak bunlardan en önemlileri İstanbul yakınlarındaki Yarımburgaz Mağarası ile Antalya’daki Karain Mağarasıdır.

– Neolitik (Cilalı taş çağı) dönemde ise insanoğlu mağaralardan çıkarak sulak alanların çevresinde ilk yapay meskenleri kurmaya başlamıştır. Bu dönemin en önemli özelliği buzul çağının sona ermesi ile insanoğlunun büyük topluluklar halinde Dünya üzerinde yayılmasıdır. Ülkemizde bu dönemde ilk köyler kurulmuştur, öyle ki Dünya’nın bilinen ilk köy yerleşmesi olan Çatalhöyük, Konya ilimizde yer almaktadır. Konya Ovasında yer alan Çatalhöyük insanlık tarihi açısından oldukça önemli bir yerleşmedir. Eski Konya Gölünün kenarına kurulmuş bu köyde ilk kerpiç evlere rastlanmıştır.

– Kalkolitik (Maden çağı) dönemde bazı merkezi köyler giderek ticaret merkezi halini almış bu sayede ilk kentler ortaya çıkmıştır. İnsanoğlunun teknik gelişimine bağlı olarak büyük konutlar, yüksek surlar, görkemli tapınaklar inşa edilmeye başlanmıştır, özellikle Mezopotamya, Anadolu, Mısır ve Çin’de bu dönemde büyük kentler ortaya çıkmıştır. Ülkemizde günümüzde, de varlığını sürdüren pek çok kent bu dönemde inşa edilmiştir. Ancak pek çok yerleşme yaşanan savaşlar, istilalar ve çeşitli karışıklıklar nedeniyle ortadan kalkmış, eski kentlerin üzerine yenileri eklenmiştir. Bu şekilde yapay olarak ortaya çıkan tepelere höyük adı verilir.

Bilgi Notu: Ülkemizde binlerce höyük bulunmaktadır. Çorum’da yer alan Alacahöyük Dünya’nın en eski kentlerinden biridir. Erken Hitit döneminde kurulan bu kent binlerce insanın yaşadığı bir merkezdir.

İlk ve Orta çağda insanoğlu daha büyük kentler oluşturmuştur. Bu kentler büyük nüfuslara ulaşmış hatta pek çoğu bir fonksiyon özelliğine sahip olmuştur, örneğin liman kentleri, ticaret kentleri, maden kentleri bu dönemde oluşmaya başlamıştır.

– Sanayi devrimi ile birlikte yerleşmeler bambaşka özellikler kazanmıştır. Geçmişte kırsal bölgelerde yoğunlaşan nüfus zamanla buraları terk ederek sanayinin gelişmiş olduğu merkezlerde toplanmıştır. Bu sayede kentlerin nüfusu milyonlarca kişiye ulaşmıştır. Bu ani büyüme kentlerde pek çok sorunun ortaya çıkmasına yol açmıştır, önceleri Batı Avrupa’da büyük kentler ortaya çıkmış, daha sonra Dünya’nın diğer ülkelerinde de nüfusu bir milyonu geçen kentler oluşmuştur. Günümüzde artık bazı kentler yüzlerce kilometre genişliğinde ve milyonlarca insanın yaşadığı dev metropoller halini almıştır. New York, Tokyo, Meksiko City ve İstanbul bu tip yerleşmelere örnek olarak gösterilebilir.

Bilgi Notu: Görkemli gökdelenleri ve 20 milyonu aşan nüfusuyla Tokyo Dünyanın en büyük kentlerinden biridir.